Ne chiltik talsital (Ne talsital nawi)
Ne chiltik talsital (machiyut:
), u ne talsital nawi, se talsital ka ne sental. Yaja ne nawi talsital unisan ne tunal. Itukey "ne chiltik talsital" ika ital sujsul tewtital wan itachishka achtiuk wan chiltik. Tik Kastiya, yaja itukey "Marte." Marte ne itukey ipal se Romachanej tiut wan ne itukey ipal ne tunal ume tik Kastiya, martes, wan ne yey metzti, Marzo.

Ken ijtuk
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]Ne chiltik talsital nemi unisan ne Taltikpak (140 millón km), wan iwejkatika ne tunal (228 millón km). Ne ume chikitik talsital ne sental. Yaja kipia ume mejmetzi, intukey Fobos wan Deimos. Muyawalua nejmach. Se tunal ipal ne chiltik talsital kenha 24.6 horaj ipal Taltikpak, ika se shiwit ipal ne chiltik talsital kenha 1.88 shiwit (687 tunal) ipal Taltikpak. Yaja sujsul pepeyuka ika kimaka panpa ne itawil ne tunal. Mars se sujsul pepeyuka ka ikajku tayua.
Yaja tesu se “talsital iejekayu” (talsital kichiwtiwit iwan gas), ika se “talsital takwawak” (talsital, ken Taltikpak, kichiwtiwit iwan tal). Ne tal ipal ne chiltik talsital kipia wey tewti iwan óxido de hierro. Uni tewti itachishka chiltituk, iwan achiuk, kupuknaj, wan tultik. Tajtasitalani[1] wan tajtatemuani[2] yultaketzat anka intunal ipal kwawital wan kojtan katka kinemit wan weyat ka ne chiltik talsital.

Ne casoj iwan techan
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]Miak ijikman techan kishmatit ne chiltik talsital katka, ken ne Romachanej, Bablioniochanej, wan Chinachanej. Ika ne chiltik talsital sujsul pepeyuka, ijikman tajtasitalani welit sujsul kikmachtiat katka. Tik 1610, Galileo Galilei katka achtu kitachiat ne chiltik talsital iwan se iijishwejkatikalis[3]. Tik ne 1960s, miak sitaltawikani[4] kikmachtiat ne talsital. Miak ajastromovil[5] kikmachtiat ne tal ipal ne talsital. Tik 2023, majtakti sijsitaltawikanki nemit ka ne chiltik talsital: chikwey ikajku wan ume ka ne tal. Tajtasitalani katka kikmachtiat ne sujsul ma kajaya talsital ka ne sental tenkál pal ne Taltikpak. Sejse tatemuani kikishkejketzat yawit né wan anka inchan nemit né.

Mars wey talsital ka anhan tejtechan. Tik ne kashtul nawi siglo, wey inijikniwan kimatit ne chiltik talsital kipia katka tunal kipia tatzuntalialis[6], u extraterrestres. Miak tajtakwikwiluani wan tatemuani kikishkejketzat u kitatemuliat tunal ka ne chiltik talsital. Ne chiltik talsital katka kinishpatat [7]miak tajtakwikwiluani wan inkwijwikwil, ken ne amachti itukey The War of the Worlds ipal H.G. Wells wan ne takwikalis itukey Las planetas ipal Gustav Holst.

Ipanpa ini
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]Ijilpika
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]- Golombek, Matthew P. (27 de junio de 2003). «The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks». Science 300 (5628): 2043-2044. PMID 12829771. doi:10.1126/science.1082927.
- Méndez-Chazarra, Nahúm (Noviembre de 2014). «Marte como arte». Principia. ISSN 2386-5997
- Raeburn, Paul. (2003). Marte: descubriendo los secretos del planeta rojo. RBA Revistas. Barcelona, España. ISBN 84-8298-130-7.
- Sersic, José Luis. (2002). La exploración a Marte. Colección Labor. Editorial Labor. Sardañola del Vallés, España. ISBN 84-335-2400-3.