Hamelia patens
Hamelia patens (chichipince)
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]
Hamelia patens ka kitukeytia chichipince. Yaja chikitik kwawit[1], ishtikaya shushuknaj [2]. Yaja weya ka Abya Yala tik ne takutun kan ne taltikpak tutunik wan ne takutun kan ne taltipakak tatajku tutunik wan sesek. Yaja imiekawan itukey rubiáceas.
¿Keman weya?
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]Chichipince weya intzalan Floridad tik Estados Unidos wan Argentina. Yaja weya keman ne tal chupi waktuk wan ashalnaj, yaja weli weya tik sukit nusan. Chichipince weya yek itan ne tunal, yaja kiselia tutunik wan ne amikilis. Ne sesek weli kimiktia yaja. Ne chichipince weli uksempa weya maya iwan ne itzinweyaka.
¿Ken itachiska?
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]Chichipince weli weya chikume metros. Yaja kiweyakilia intzalan se tzunti ume pual majtakti centimetros wan ume tzunti se pual centimetros kunij, yaja weli kimaka iekawyu. Tik ne chichipince yey u nawi iswat senweyat. Ne iswayu ne chichipince itachishka shushuknaj. Ne iswat kuteweyak wan kuweyak[3], ne iswat weya intzalan makwil wan se pual yey cm weyak wan intzalan se wan majtakti cm patawak, ka tatzinu ne iswat tzuntamej. Ne iswat weli kitepusteki[4] wan ne iswat tesu keluni.
Ne chichipince weli shuchikisa ishtikaya. Ne shuchit pilishnaj itachishka achiuk wan chiltik. Ne papalut wan witzitzil igustuj kikwat ne tzupelek tik ne shuchit wan ne itakil chichipince.
Ne itakil kuteweyak, chikitikchin, itachishka chiltik. Ne itakil yuwaki keman ishtultia, muchiwa kachka tiltik u pushawak. Ne itakil shukuk. Ne tutut igustuj kikwat ne itakil chichipince.
Ken taiwan:
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]Ne tuijikniwan welit kikwat ne itakil chichipince melka yejemet tesu ajwiak. Tik Meshiku ne itakil kichiwat at chichik[5]. Ne pajpapalut ken ne Aphrissa Statira papalut, ne tujtutut, ne wijwitzitzil wan ukse chikitik kojtanchanej kitakwat ne chichipince.
Ken pajti:
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]Iwan ne iswat kichiwa ne atutun[6] pal cancer, malaria, ericipela, sífilis. Ne chichipince kipalewia iwan ne chintu wan pal kinmiktia ne tejtekpin, nusan, keman ne nuknew kuiwisnaj[7], ne atutun iswayu chichipince kitalia ijpak ne iewayu keman mutzunteki wan mutatia. Iwan ne itzun kichiwa ne atutun pal keman nuknew kipia tutunik wan pal kimiktia ne piyal tik ne iijitimekayu.
Ne itzun atutun tapajtia ne kukulis keman ne tuijikniwan tesu kipia vitamina C.
Ne itzinweyaka pal ne kukulis kan nemi sujsul tzupelek tik ne esti[8], pal keman ne ujumit kinkukuat[9].
Ne iswat chamantuk muchiwa tewti pal kitalia ijpak chiraj. Ne iayu iswat kipalewia keman ne chikitikchin kojtanchanej kitzupina[10].
_-_Flickr_-_Alejandro_Bayer_(1).jpg)
Ne iswat, shuchit wan ne itzinu chichipince kipalewiat ka kipajtia ne pelech[11], keman ne takutun tuweyka suluni[12], wan pal kichiwa ukchupi shisti[13]. Ne chichipince nemi yek pal kipupuwia ne iewayu wan ne chiraj.
Ne wey tamachtiluyan Universidad de El Salvador, mumachtij ne chichipince pal kishmati su ne chichipince tik atutun weli kichiwa tamiktialis su kuniskiat susjul chichipince wan yejemet kiajsik ka ne chichipince tesu kichiwa tamiktialis melka yaja kilwij tesu kunit sujsul.
Pal ne shuchital:
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]_(5-13-14)_modello_park,_288th_st_and_rte_1,_miami,_miami-dade_co,_fl_-01_(14211924123).jpg)
Ne chichipince kichiwa ne shuchital galanchin ika kipia shuchit ishtikaya wan kinutza ne pajpalut, tujtutut wan ne wijwitzitzil. Weli kituka chichipince pal kichiwa kujkulal[14].
Ne ukse itukey:
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]Tik Colombia: bencenuco, coralillo.
Tik Costa Rica: Pico de pájaro, coralillo.
Tik Cuba: bonasí, palo de coral, ponasí.
Tik Estados Unidos: firebush, scarlet bush
Tik República Dominicana: buzunuco.
Tik Meshiku: tres hojitas, chacloco, bayetilla, Xcanan: tik ne maya taketzalis kenha tajpiani ka kwawital.
Tik Guatemala: achiotillo colorado, canuto, chichipince, clavito, cohetillo, hierba del cáncer, pie de paloma, sicunken.
Tik Kuskatan: chichipince u chichipinco.
Tik Nicaragua: pinta machete, ka né, ne iayu itakil kitalia ijpak ne takutunaya katka kishtilia ne jaral tik ne kojtan ika yultaketzat ka ne jaral weya tesu nemanha.
En Puerto Rico: Cachimbo rojo
Ipanpa uni:
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]- ↑ Árbusto. Lit. árbol pequeño.
- ↑ Siempre verde, perenne.
- ↑ Larga y punteaguda.
- ↑ Doblarse, ser doblada.
- ↑ Bebida alcoholica.
- ↑ Té, cocimiento.
- ↑ Desnutrido, con anemia.
- ↑ Diabetes, elevada azucar en la sangre.
- ↑ Reumatismo, dolor de huesos.
- ↑ Para aliviar las picaduras de insectos.
- ↑ Cicatrizante, ayuda a cicatrizar.
- ↑ Antiinflamatorio, Desinflamante, ayuda a desinflamar.
- ↑ Diuretico, para producir más orina.
- ↑ Cercos vivos, vallas, límites de jardìn.
Ijilpika:
[shikpata | Shikpata ne tajkwilulchin]Hamelia patens (Esp.): https://es.wikipedia.org/wiki/Hamelia_patens
Hamelia patens (Eng.): https://en.wikipedia.org/wiki/Hamelia_patens
Chichipince (Eng.): https://www.flawildflowers.org/flower-friday-hamelia-patens/
Chichipince como medicina (Esp.): https://es.wikipedia.org/wiki/Anexo:Plantas_medicinales_(C)
Chichipince/ Firebush, Scarlet bush (Eng.): https://edis.ifas.ufl.edu/publication/FP237
Estudio de la Universidad de El Salvador (Esp.): https://www.youtube.com/watch?v=A8xPOzVSsrw